Цифрлық жаңалықтар редакциясындағы гендерлік дауыстар: BBC және Kun.uz материалдарының тілдер арасындағы сыни дискурс-талдауы

Аңдатпа

Бұл зерттеуде цифрлық жаңалықтар дискурсындағы гендердің тілдік құрылымы екі онлайн-бұқаралық ақпарат құралы - BBC News (ағылшын тілінде) және Kun.uz (өзбек тілінде) материалдарын салыстырмалы сыни дискурс-талдау (Critical Discourse Analysis, CDA) негізінде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі цифрлық медианың гендерлік рөлдер мен билік қатынастары туралы қоғамдық түсініктерді қалыптастырудағы рөлінің артуымен, сондай-ақ медиадискурстың тілдер арасындағы зерттеулерінің жеткіліксіз дамуы­мен байланысты. Зерттеудің мақсаты - әртүрлі тілдік және әлеуметтік-мәдени дәстүрлерге жататын екі медиаплатформаның жаңалық мәтіндерінде гендерлік рөлдер мен билік қатынастарының қалай тілдік тұрғыда бейнеленетінін анықтау және салыстырмалы талдау жасау. Негізгі назар гендерлік мағыналардың қалыптасуына қатысатын грамматикалық, лексикалық және дискурстық стратегияларды талдауға бағытталған. Зерттеудің әдіснамалық негізін Норман Фэркло ұсынған сыни дискурс-талдаудың үшөлшемді моделі құрайды. Бұл модель мәтіндік, дискурстық және әлеуметтік деңгейлердегі талдауды қамтиды. Эмпирикалық материал ретінде 2021–2024 жылдары жарияланған BBC News және Kun.uz жаңалық мақалалары пайдаланылды, олардың тақырыбы әйелдердің саясаттағы қатысуы және гендерлік жалақы айырмашылығы мәселелерімен байланысты. Талдау барысында транзитивтілік, номинализация, модальділік, пресуппозиция, бағалау лексикасы, интертекстуалдылық, дауыс таралуы және прогресс метафоралары сияқты тілдік құралдар қарастырылды. Зерттеу нәтижелері екі медиадискурста да гендерлік репрезентация көбінесе сандық көрсеткіштер мен институционалдық құрылымдар арқылы берілетінін көрсетті. Kun.uz мәтіндерінде гендерлік теңдік көбіне пассивті және номинализацияланған құрылымдар арқылы ұсынылып, әрекет субъектісі мемлекеттік институттар мен даму стратегияларына телінеді. BBC жаңалық мәтіндерінде гендерлік жетістіктер көбінесе ер саясаткерлердің пікірлері арқылы түсіндіріліп, олар өзгерістерді бағалау мен интерпретациялаудың негізгі көздері ретінде көрінеді. Зерттеудің практикалық маңызы оның нәтижелерін медиалингвистикада, гендерлік зерттеулерде, журналистика білімінде және цифрлық медианы талдауда қолдану мүмкіндігімен байланысты. Сонымен қатар зерттеу нәтижелері медиасауаттылық бағдарламаларын әзірлеуде және жаңалық дискурсын сыни тұрғыдан талдау тәжірибесінде пайдаланылуы мүмкін.